Een steen oprapen en direct weten wat het is, dat klinkt moeilijker dan het is. Steensoorten herkennen doe je aan de hand van een paar vaste kenmerken: kleur, structuur, hardheid en hoe de steen is ontstaan. Als je weet waar je op moet letten, kom je al een heel eind.
De drie grote groepen gesteenten
Vrijwel alle steensoorten vallen in één van drie groepen. Die indeling helpt je meteen een stuk verder bij het herkennen.
De eerste groep is stollingsgesteente, ook wel magmatisch gesteente genoemd. Deze stenen zijn ontstaan doordat vloeibaar magma afkoelde en hard werd. Graniet is het bekendste voorbeeld. Je herkent het aan de korrelstructuur: je ziet duidelijk losse mineraalkorrels in verschillende kleuren, zoals wit, grijs en zwart.
De tweede groep is sedimentair gesteente. Dit ontstaat doordat zand, klei of schelpen zich laag voor laag opstapelen en samengeperst worden. Zandsteen en kalksteen zijn veelvoorkomende voorbeelden. Kenmerkend zijn duidelijke lagen of gelaagde structuren die je met het blote oog kunt zien.
De derde groep is metamorf gesteente. Dit zijn stenen die ooit een andere soort waren, maar door enorme hitte of druk van vorm zijn veranderd. Leisteen en marmer zijn bekende voorbeelden. Marmer heeft een glad, kristalachtig uiterlijk met soms gekleurde aders.
Waar let je op bij het herkennen van steensoorten?
Een paar eenvoudige tests helpen je al ver op weg. Je hebt er nauwelijks gereedschap voor nodig.
Kleur en uiterlijk: Kijk eerst goed naar de kleur en het oppervlak. Is de steen egaal of gevlekt? Zie je korrels, lagen of kristallen? Glanzend of mat? Dit geeft al een eerste indruk van de soort.
Hardheid: Kratsen met je nagel is de eenvoudigste hardheidstest. Als je nagel een kras achterlaat, is de steen relatief zacht. Kalk laat zich bijvoorbeeld makkelijk krassen. Kwarts en graniet zijn veel harder en laten je nagel eerder op een vies gevoel uitdraaien zonder zichtbaar spoor.
Gewicht: Houd de steen in je hand. IJzerrijke gesteenten voelen zwaarder aan dan ze eruitzien. Een steen die opvallend zwaar is voor zijn formaat, bevat waarschijnlijk ijzer of andere zware mineralen.
Breukvlak: Breek de steen als dat mogelijk is, of kijk naar een al bestaand breukvlak. Sommige stenen breken glad (zoals glimmer of leisteen), andere brokkelig of onregelmatig. Dit patroon helpt bij de herkenning.
Zuurtest: Gooi een druppel azijn of citroenazijn op de steen. Kalksteen en krijt gaan schuimen doordat ze reageren op zuur. Doet de steen dat niet, dan is het vrijwel zeker geen kalksteen maar mogelijk zandsteen of een ander type sedimentair gesteente.
Veelvoorkomende steensoorten op een rij
Onderstaande soorten kom je het vaakst tegen in de natuur of in de bouw.
- Graniet: Grof gekorrels, gevlekt in grijs, roze of zwart. Zeer hard en duurzaam. Veel gebruikt als bouwsteen en keukenwerkblad.
- Kalksteen: Licht van kleur, vaak wit of beige. Schuimt bij contact met zuur. Bevat soms fossielsporen.
- Zandsteen: Heeft een korrelig oppervlak dat voelt als schuurpapier. Meestal roodbruin, oranje of geel. Schuimt niet bij zuur.
- Leisteen: Breekt in dunne, platte schilfers. Donkergrijs of zwart. Wordt gebruikt als dakbedekking en vloertegel.
- Marmer: Glad, kristalachtig en vaak met gekleurde aders. Reageert licht op zuur omdat het van kalksteen is omgevormd.
- Basalt: Donkergrijs tot zwart, fijnkorrelig en zwaar. Ontstaan uit snel afgekoeld lava. Je ziet soms kleine gaatjes in het oppervlak.
Gebruik een app als extra hulpmiddel
Kom je er met het oog en de eenvoudige tests niet uit, dan kunnen apps uitkomst bieden. Met apps zoals Rock Identifier kun je een foto maken van een steen en die direct laten identificeren. Zowel voor iPhone als Android zijn er gratis versies beschikbaar. Dit werkt goed als aanvulling op je eigen observatie, maar vervang het niet door een beetje kennis over de basiskenmerken. Een app herkent alleen wat hij ziet op de foto; textuur, gewicht en de zuurtest blijven waardevolle extra informatie.
Oefening maakt de meester
Hoe vaker je stenen bekijkt en vergelijkt, hoe sneller je de patronen leert zien. Neem een loep mee op wandelingen om de structuur van gevonden stenen beter te bekijken. Bouw een kleine verzameling op van bekende soorten, zodat je nieuwe vondsten ermee kunt vergelijken. Veel musea met een geologische afdeling hebben ook referentiecollecties die je gratis kunt bekijken.
Veelgestelde vragen
Hoe weet ik of een steen kalksteen of zandsteen is?
Het verschil tussen kalksteen en zandsteen test je eenvoudig met een druppel azijn. Kalksteen schuimt doordat het reageert op zuur. Zandsteen doet dat niet. Bovendien voelt zandsteen ruwer aan, als schuurpapier, terwijl kalksteen gladder en zachter is.
Kan ik steensoorten herkennen zonder gereedschap?
Ja, steensoorten herkennen lukt grotendeels zonder gereedschap. Je kunt al veel opmaken uit kleur, structuur en gewicht. Een nagel voor een eenvoudige hardheidstest en een druppel azijn voor de zuurtest zijn de enige hulpmiddelen die je echt nodig hebt.
Wat zijn mineralen en hoe verschillen ze van gesteenten?
Mineralen zijn de bouwstenen van gesteenten. Een gesteente bestaat uit één of meerdere mineralen. Kwarts, veldspaat en glimmer zijn bekende mineralen die samen bijvoorbeeld graniet vormen. Als je de losse glinsterende korrels in een steen ziet, kijk je naar afzonderlijke mineralen.
Zijn er apps om steensoorten te herkennen?
Ja, er zijn meerdere apps waarmee je steensoorten kunt herkennen via een foto. Rock Identifier is een bekende optie, beschikbaar voor zowel Android als iPhone. Je fotografeert de steen en de app geeft een identificatie. Combineer dit altijd met je eigen observaties voor het beste resultaat.
Waarom reageert marmer ook op azijn als het geen kalksteen is?
Marmer is ontstaan uit kalksteen dat door hoge druk en temperatuur van vorm is veranderd. Omdat de oorspronkelijke samenstelling grotendeels hetzelfde blijft, reageert marmer nog steeds licht op zuur. De reactie is vaak zwakker dan bij gewone kalksteen, maar zichtbaar.